ABSTRACT AND ARTICLE
Antoni Przechrzta, M.A.
Institute of Self-Realization – Instytut Realizacji Siebie uzdrawianie.com
Polish Association of Spiritual Healers – Polskie Stowarzyszenie Duchowych Uzdrowicieli psdu.pl
biuro@uzdrawianie.com
tel. +48600587848
FB Instytut Realizacji Siebie
Complementary Meets Conventional: Poland’s Journey Toward Integrated Medicine – Challenges and Achievements in a Global Context
Medycyna komplementarna spotyka konwencjonalną: Droga Polski ku medycynie zintegrowanej – wyzwania i osiągnięcia w kontekście globalnym
Wprowadzenie
Medycyna komplementarna i alternatywna (CAM), a szerzej – tradycyjna, komplementarna i integracyjna opieka zdrowotna (TCIH), zyskuje coraz większe uznanie na całym świecie jako element podejść do opieki zdrowotnej skoncentrowanych na pacjencie i uwzględniających całościową perspektywę. Światowa Organizacja Zdrowia zachęca do integracji medycyny tradycyjnej i komplementarnej z krajowymi systemami ochrony zdrowia w ramach Strategii Medycyny Tradycyjnej na lata 2025–2034. W Polsce jednak rozwój CAM cechuje niepewność prawna, ograniczona integracja systemowa oraz napięcia między środowiskami medycyny konwencjonalnej i komplementarnej.
Cele
Celem niniejszej pracy jest analiza aktualnego stanu tradycyjnej, komplementarnej i integracyjnej opieki zdrowotnej (TCIH) w Polsce, identyfikacja głównych barier prawnych, zawodowych i instytucjonalnych utrudniających jej rozwój oraz przedstawienie niedawnych działań i inicjatyw związanych z integracją CAM z systemem ochrony zdrowia w kontekście europejskim i globalnym.
Metody
Badanie opiera się na analizie zmian legislacyjnych i regulacyjnych, inicjatyw zawodowych, debat publicznych oraz polityki instytucjonalnej dotyczącej CAM w Polsce w latach 2002–2026. Szczególną uwagę poświęcono działalności Rady ds. Niekonwencjonalnych Metod Terapii przy Ministerstwie Zdrowia, wpływowi regulacji europejskich po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, postępowaniom wobec lekarzy stosujących wybrane metody komplementarne, a także inicjatywom organizacji obywatelskich i zawodowych promujących medycynę integracyjną oraz kontrowersyjnemu projektowi ustawy „Lex Szarlatan”, który w praktyce może znacząco ograniczyć, a nawet wyeliminować dostęp do medycyny komplementarnej i niekonwencjonalnej poprzez nakazanie zamknięcia praktyk terapeutycznych i nałożenie dotkliwych kar finansowych planowanych przez Rzecznika Praw Pacjenta.
Wyniki
Historycznie medycyna komplementarna w Polsce współistniała z medycyną akademicką, a praktyki uzdrowicielskie, akupunktura, ziołolecznictwo i somatoterapia były obecne w debatach naukowych i stanowiły element programów kształcenia. W 2002 roku Ministerstwo Zdrowia powołało Radę ds. Niekonwencjonalnych Metod Terapii w celu opracowania podstaw regulacyjnych dla terapii komplementarnych oraz współpracy między terapeutami a lekarzami.
Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej wprowadzono istotne zmiany regulacyjne dotyczące produktów naturalnych i terapii niekonwencjonalnych. Jednocześnie rozwój organizacji zawodowych, kodeksów etycznych i programów szkoleniowych przyczynił się do rosnącej profesjonalizacji środowiska CAM.
Inicjatywy społeczeństwa obywatelskiego, organizacje terapeutyczne oraz część środowiska medycznego nadal promują modele zintegrowanej opieki zdrowotnej. Istotnym wydarzeniem było również wprowadzenie w styczniu 2025 roku nowego, zgodnego z wymogami UE kodu PKD 86.96.Z dla zawodów z zakresu medycyny tradycyjnej, komplementarnej i alternatywnej.
W ostatnich latach wzrosła jednak presja ze strony instytucji państwowych na status terapii komplementarnych, obejmująca postępowania dyscyplinarne wobec niektórych lekarzy stosujących metody TCIH, a także pojawienie się projektu ustawy, który pod hasłem walki z „praktykami pseudomedycznymi” może ograniczyć i w dużej mierze wyeliminować dostęp do medycyny komplementarnej.
Wnioski
Medycyna integracyjna w Polsce nadal napotyka istotne bariery regulacyjne, instytucjonalne i ideologiczne. Dalszy rozwój w tej dziedzinie będzie wymagał większej profesjonalizacji środowisk CAM, konstruktywnego dialogu między interesariuszami systemu ochrony zdrowia, przejrzystych regulacji, poszanowania autonomii pacjenta oraz rozwoju badań naukowych nad bezpieczeństwem i skutecznością terapii komplementarnych. Doświadczenia Polski odzwierciedlają szersze napięcia międzynarodowe między medycyną konwencjonalną a komplementarną, ukazując jednocześnie możliwości rozwoju bardziej zintegrowanych modeli opieki zdrowotnej.
Słowa kluczowe: medycyna komplementarna i alternatywna (CAM), medycyna integracyjna, polityka zdrowotna w Polsce, regulacje medyczne, Strategia Medycyny Tradycyjnej WHO, medycyna oparta na dowodach naukowych (EBM), autonomia pacjenta, porównawcze systemy ochrony zdrowia
Pełna wersja artykułu
Wprowadzenie
Medycyna komplementarna i alternatywna (CAM), a szerzej – tradycyjna, komplementarna i integracyjna opieka zdrowotna (TCIH), staje się coraz ważniejszym elementem globalnych debat dotyczących zdrowia publicznego. W wielu krajach rozwijane są modele medycyny integracyjnej, łączące konwencjonalne podejścia biomedyczne z terapiami komplementarnymi, których celem jest poprawa jakości życia, dobrostanu pacjentów, profilaktyki oraz całościowej opieki. Światowa Organizacja Zdrowia wielokrotnie podkreślała znaczenie integracji medycyny tradycyjnej i komplementarnej z krajowymi systemami ochrony zdrowia, ostatnio w Strategii Medycyny Tradycyjnej na lata 2025–2034[1]
W Polsce jednak rozwój CAM jest złożony i często kontrowersyjny.
Choć medycyna komplementarna historycznie współistniała z medycyną akademicką i niekiedy cieszyła się instytucjonalną otwartością, w ostatnich latach napotyka coraz większe ograniczenia prawne, marginalizację zawodową i opór polityczny. Jednocześnie zainteresowanie społeczne naturalnymi i holistycznymi metodami leczenia pozostaje wysokie.
Niniejszy artykuł analizuje historyczny rozwój, wyzwania prawne, instytucjonalne konflikty interesów oraz niedawne osiągnięcia medycyny integracyjnej w Polsce w latach 2002–2026. Omawia również szersze zagadnienia dotyczące autonomii pacjenta, pluralizmu terapeutycznego oraz przyszłości integracji systemu ochrony zdrowia w Europie i na świecie.
Historyczne uwarunkowania medycyny komplementarnej i niekonwencjonalnej w Polsce
Przed wprowadzeniem bardziej rygorystycznych regulacji farmaceutycznych i medycznych w ostatnich dekadach XX wieku medycyna komplementarna w Polsce funkcjonowała stosunkowo otwarcie obok medycyny konwencjonalnej. Akupunktura[2], ziołolecznictwo[3],bioterapia energetyczna[4] i somatoterapia były publicznie dyskutowane, a w niektórych przypadkach wspierane przez uczelnie, lekarzy i izby lekarskie.
Organizowano konferencje i sympozja naukowe poświęcone integracyjnym podejściom do zdrowia, w tym somatoterapii i psychosomatyce związanej z profesorem Julianem Aleksandrowiczem[5]i profesorem Włodzimierzem Sedlakiem[6], a także późniejsze interdyscyplinarne debaty między lekarzami a terapeutami komplementarnymi. Akupunktura i fitoterapia pojawiały się również w programach kształcenia medycznego.
W wyniku działań członków Towarzystwa Edukacji Psychosomatycznej[7], 25 lipca 2002 roku polski Minister Zdrowia, profesor Mariusz Łapiński, powołał Radę ds. Niekonwencjonalnych Metod Terapii[8]. Rada funkcjonowała jako organ doradczy Ministerstwa Zdrowia i została zobowiązana do opracowania prawnych i merytorycznych podstaw regulacji terapii komplementarnych, w tym:
- opracowania merytorycznych założeń do uregulowania metod terapii niekonwencjonalnej w przepisach prawnych, w szczególności: a) kryteriów prowadzenia takiej działalności, b) zasad i trybu uzyskiwania uprawnień do wykonywania praktyki, c) zasad współpracy praktyków z lekarzami;
- opracowania założeń dotyczących nadzoru nad stosowaniem tych regulacji;
- inicjowania badań naukowych w zakresie niekonwencjonalnych metod terapii i wykorzystywania ich wyników;
- wykonywania innych zadań zleconych przez Ministra Zdrowia.
Powołanie tej Rady wskazywało, że medycyna niekonwencjonalna i komplementarna była wówczas postrzegana jako obszar wymagający zarówno refleksji naukowej, jak i regulacji prawnych w ramach polskiego systemu ochrony zdrowia, z zamiarem stopniowej integracji z medycyną głównego nurtu po spełnieniu warunków bezpieczeństwa, skuteczności i efektywności kosztowej.
Duchowe uzdrawianie[9] praktykowane przez autora niniejszego tekstu jako metoda terapeutyczna, znalazło się wśród pierwszych podejść zaproponowanych do integracji z medycyną głównego nurtu.
Niestety Rada została następnie rozwiązana[10]za kadencji Minister Zdrowia Ewy Kopacz, co symbolicznie oznaczało zwrot ku bardziej restrykcyjnemu podejściu instytucjonalnemu wobec CAM.
Autor przywołuje również wypowiedzi byłego Ministra Zdrowia Konstantego Radziwiłła podczas posiedzeń Komisji Zdrowia Sejmu RP, który w odpowiedzi na pytanie autora o wprowadzenie medycyny komplementarnej do publicznego systemu ochrony zdrowia w celu poprawy leczenia całościowego i efektywności kosztowej, zajął stanowisko, że ani on, ani Ministerstwo Zdrowia, ani posłowie na Sejm RP nigdy na to nie pozwolą[11].
Integracja europejska i zmiany regulacyjne po 2004 roku
Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku znacząco zmieniło środowisko regulacyjne dotyczące medycyny tradycyjnej i komplementarnej. Harmonizacja z europejskimi przepisami farmaceutycznymi doprowadziła do zaostrzenia wymagań wobec produktów ziołowych i leczniczych.
Uważa się, że regulacje te w nieproporcjonalny sposób sprzyjały dużym międzynarodowym koncernom farmaceutycznym oraz przyczyniły się do ograniczenia dostępu do niedrogich i nieinwazyjnych metod leczenia. Wiele wcześniej dostępnych preparatów ziołowych i tradycyjnych, a także polskich firm, zniknęło z rynku lub zostało przejętych przez duże korporacje z powodu kosztownych procedur rejestracyjnych i barier regulacyjnych.
Zwolennicy medycyny opartej na dowodach naukowych (EBM) coraz częściej podkreślali standardy biomedyczne jako jedyne akceptowalne kryteria oceny terapii. Krytycy ze środowiska medycyny komplementarnej postrzegali ten proces jako monopolizację dyskursu medycznego oraz marginalizację terapii komplementarnych, niezależnie od istniejących badań naukowych dotyczących wybranych metod.
Wyraźnie zaczął się również pojawiać trend ukierunkowany na leczenie objawowe oraz intensywną reklamę leków w telewizji i innych mediach, co pozostaje bardzo aktualnym zjawiskiem w Polsce do dziś.
Instytucjonalizacja medycyny komplementarnej
Pomimo oporu instytucjonalnego rozwój organizacji zawodowych, kodeksów etycznych oraz programów szkoleniowych przyczynił się do zwiększenia stopnia organizacji i profesjonalizacji środowiska medycyny komplementarnej (CAM) w Polsce.
Organizacje reprezentujące duchowych uzdrowicieli, naturopatów, bioenergoterapeutów, zielarzy oraz terapeutów integracyjnych zaczęły promować standardy etyczne, systemy edukacji oraz współpracę pomiędzy praktykami. Działania te miały na celu odróżnienie profesjonalnej medycyny komplementarnej od nieuczciwych lub niebezpiecznych praktyk, przy jednoczesnym wspieraniu praw pacjentów oraz prawnego uznania tej dziedziny.
Nie istniało jednak realne zaangażowanie instytucjonalne w tę współpracę. Dominującym przekazem Ministerstwa Zdrowia[12], Naczelnej Izby Lekarskiej[13] oraz Rzecznika Praw Pacjenta[14] było stanowisko, że istnieje tylko jedna medycyna — oparta na dowodach naukowych interpretowanych przez Naczelną Izbę Lekarską. Wyniki badań naukowych, obserwacje kliniczne oraz relacje pacjentów dotyczące terapii komplementarnych były często pomijane.
Znaczącą rolę w obronie lekarzy, którzy utracili prawo wykonywania zawodu za stosowanie medycyny komplementarnej lub niekonwencjonalnej, odgrywa Fundacja Stop-NOP[15]oraz jej prezes Justyna Socha.
Polskie Stowarzyszenie Duchowych Uzdrowicieli[16]stało się jedną z organizacji aktywnie promujących dialog pomiędzy medycyną komplementarną a konwencjonalną, oparty na prezentowaniu bezpiecznych procedur oraz zasad współpracy z medycyną akademicką. Podkreślano, że diagnoza medyczna pozostaje odpowiedzialnością lekarzy, a terapeuci nie podważają zaleceń lekarskich ani nie ingerują w decyzje dotyczące leczenia konwencjonalnego.
Organizowano konferencje, festiwale edukacyjne oraz inicjatywy społeczne dotyczące zdrowia integracyjnego i profilaktyki, w tym wydarzenia takie jak festiwale zdrowia oraz konferencje pod tytułem „Zdrowie bez Leków[17]”.
W 2018 roku autor niniejszego tekstu złożył do Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Ministra Zdrowia oraz Komisji Zdrowia Sejmu RP propozycję nowelizacji „Ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty[18]”, przygotowaną przez Jerzego Ziębę[19]. Projekt miał umożliwić lekarzom stosowanie komplementarnych i niekonwencjonalnych metod medycznych za świadomą zgodą pacjenta, bez ryzyka odpowiedzialności dyscyplinarnej przed sądami lekarskimi. Niestety projekt ten nigdy nie został poddany debacie.
Obecnie Kodeks Etyki Lekarskiej[20] oraz stanowisko izb lekarskich ograniczają lekarzom możliwość współpracy z praktykami medycyny komplementarnej, a także rekomendowania i przepisywania terapii komplementarnych.
Istotnym wydarzeniem było również wprowadzenie w styczniu 2025 roku nowego, zgodnego z regulacjami Unii Europejskiej, kodu PKD 86.96.Z dla zawodów związanych z medycyną tradycyjną, komplementarną i alternatywną[21].
Niedawno zarejestrowano także Izbę Zawodową Naturopatów[22], której celem jest zapewnienie ochrony prawnej praktykom medycyny komplementarnej oraz wspieranie profesjonalnych standardów usług terapeutycznych.
Strategia WHO i polska debata
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wielokrotnie uznawała medycynę tradycyjną i komplementarną za istotny element polityki zdrowotnej. Strategia Medycyny Tradycyjnej WHO na lata 2014–2023[23] oraz nowa strategia na lata 2025–2034[24] podkreślają integrację opartą na dowodach naukowych, bezpieczeństwie, edukacji zawodowej oraz opiece skoncentrowanej na pacjencie.
Jednak rekomendacje WHO dotyczące medycyny integracyjnej pozostają w dużej mierze nieobecne w głównym nurcie debaty publicznej i polityki zdrowotnej w Polsce. Przedstawiciele instytucji medycznych często podkreślają, że jedynie medycyna konwencjonalna stanowi „prawdziwą medycynę”, podczas gdy terapie komplementarne bywają utożsamiane z pseudonauką lub oszustwem, pomimo że wiele z nich posiada badania naukowe, obserwacje kliniczne oraz wieloletnią praktykę terapeutyczną.
Ta spolaryzowana narracja utrudnia konstruktywny dialog na temat bezpiecznych i odpowiedzialnych modeli integracji.
Znaczące wsparcie w odniesieniu do omawianych zagadnień zapewnia TCIH Coalition[25] — międzynarodowa sieć łącząca WHO, decydentów politycznych oraz organizacje ochrony zdrowia, której celem jest wspieranie integracji medycyny tradycyjnej, komplementarnej i integracyjnej z głównymi systemami ochrony zdrowia.
Współczesne konflikty regulacyjne i legislacyjne
W ostatnich latach co najmniej 114 lekarzy zostało objętych postępowaniami dyscyplinarnymi lub utraciło prawo wykonywania zawodu z powodu stosowania metod komplementarnych i alternatywnych albo publicznego wyrażania zastrzeżeń wobec niektórych procedur medycznych, szczególnie w okresie pandemii COVID-19[26].
W 2025 roku przedstawiono projekt ustawy znany jako „Lex Szarlatan” (UD207)[27], któremu towarzyszyło nasilenie działań głównych mediów oraz instytucji państwowych, takich jak Rzecznik Praw Pacjenta, skierowanych przeciwko praktykom terapii komplementarnych. W maju 2026 roku projekt został wniesiony przez rząd do Sejmu.
Istnieją obawy, że wejście w życie ustawy „Lex Szarlatan” (UD207)mogłoby zagrozić praktyce dziesiątek tysięcy terapeutów w Polsce, a także lekarzom chcącym leczyć zgodnie z najnowszą wiedzą medyczną, która może nie w pełni odpowiadać interpretacjom EBM przedstawianym przez Naczelną Izbę Lekarską lub Rzecznika Praw Pacjenta.
W takich przypadkach lekarz lub terapeuta mógłby zostać zobowiązany do natychmiastowego zaprzestania praktyki oraz ukarany z natychmiastową wykonalnością decyzji, przy możliwości odwołania dopiero po fakcie i to w jego kwestii będzie udowodnienie niewinności.
Przepisy te nie definiują jednoznacznie, co będzie uznawane za pseudomedycynę, co – według krytyków – może prowadzić do uznaniowych decyzji administracyjnych. Obawy dotyczą również potencjalnego rozszerzenia sankcji na osoby zajmujące się zdrowiem i profilaktyką poza dominującym modelem biomedycznym, w tym terapeutów oraz dziennikarzy promujących zdrowy styl życia.
W maju 2026 roku lekarka i homeopatka dr Hanna Chmiel-Pietriczenko[28], z ponad trzydziestoletnim doświadczeniem klinicznym, otrzymała decyzję Rzecznika Praw Pacjenta nakazującą natychmiastowe zaprzestanie praktyk homeopatycznych, ze względu na uznanie, że homeopatia rzekomo narusza zbiorowe interesy pacjentów. Lekarka miała zamiar zrzec się prawa wykonywania zawodu, aby prowadzić wyłącznie praktykę homeopatyczną, jednak Izba Lekarska nie wyraziła na to zgody. Sprawa ma zostać rozstrzygnięta przez sąd.
Tego rodzaju działania prowadzą do zastraszania lekarzy i praktyków CAM oraz budzą nieufność wśród pacjentów korzystających z terapii naturalnych i integracyjnych. W ocenie środowisk CAM może to doprowadzić do masowego zamknięcia gabinetów tradycyjnej, komplementarnej i integracyjnej terapii, a tym samym do dalszego umocnienia pozycji dużych firm farmaceutycznych, ograniczając pacjentom możliwość wyboru leczenia i szanse na wyzdrowienie.
Zdaniem krytyków obecnego modelu opieki zdrowotnej, analizie powinna zostać poddana również skuteczność leczenia w polskim systemie medycyny konwencjonalnej, który często koncentruje się na leczeniu objawowym i farmakoterapii obarczonej skutkami ubocznymi. Jednocześnie nakłady na ochronę zdrowia stale rosną, podczas gdy ogólna poprawa zdrowia publicznego pozostaje ograniczona. W 2005 roku łączne wydatki na ochronę zdrowia w Polsce wynosiły około 45–50 miliardów złotych (12 miliardów euro), natomiast w 2025 roku przekroczyły 300 miliardów złotych (75 miliardów euro) (według danych Głównego Urzędu Statystycznego), co oznacza sześciokrotny wzrost bez odpowiedniej, widocznej poprawy stanu zdrowia społeczeństwa.
Międzynarodowe modele regulacyjne (wybrane)
W Niemczech system Heilpraktikergesetz umożliwia licencjonowanym naturoterapeutom diagnozowanie i leczenie po zdaniu egzaminu państwowego. W Szwajcarii funkcjonuje federalny system dyplomowania (TCM, ajurweda, homeopatia, europejska medycyna tradycyjna; TCIM jest zapisana w Konstytucji) wraz z mechanizmami refundacji ubezpieczeniowej. W Austrii prowadzenie praktyki wymaga uzyskania państwowej licencji (Konzession) po zdaniu egzaminu medycznego. Wielka Brytania opiera się na organizacjach zawodowych i rejestrach, z ustawową ochroną wybranych zawodów. Niderlandy stosują ustawę WKKGZ (2016), skupiającą się na jakości i dokumentacji, a nie na zakazie metod. Belgijska ustawa Colla (1999) formalnie uznała kilka metod komplementarnych. We Francji praktyka jest legalna, a produkty lecznicze podlegają regulacji. Indie posiadają Ministerstwo AYUSH integrujące tradycyjne systemy z publiczną ochroną zdrowia. Republika Czeska i Węgry stosują modele minimalnej regulacji z wymogiem rejestracji i ograniczonymi wymaganiami.
Podsumowanie
Medycyna integracyjna w Polsce stoi przed poważnymi wyzwaniami prawnymi, instytucjonalnymi i biznesowymi. Jednocześnie rozwój organizacji zawodowych, inicjatyw społecznych, debaty publicznej oraz nowych rozwiązań formalnych świadczy o rosnącym znaczeniu medycyny komplementarnej jako zjawiska społecznego i zdrowotnego.
Dalszy rozwój będzie wymagał większej organizacji środowisk CAM, współpracy z organizacjami pacjentów i mediami, tworzenia jasnych przekazów opartych na badaniach naukowych i obserwacjach klinicznych, konstruktywnego dialogu między interesariuszami systemu ochrony zdrowia, przejrzystych regulacji, poszanowania autonomii pacjenta oraz uznania pluralizmu terapeutycznego.
Doświadczenia Polski odzwierciedlają szersze, międzynarodowe napięcia między medycyną konwencjonalną a komplementarną, ukazując jednocześnie potencjał dla rozwoju bardziej integracyjnych modeli opieki zdrowotnej.
Antoni Przechrzta | Instytut Realizacji Siebie
Antoni Przechrzta | Instytut Realizacji Siebie
Wykształcenie:
- Magister sztuk pięknych – Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie oraz Akademia Sztuk Pięknych w Wiedniu (1987)
- Podyplomowe studium rzeźby – Royal Academy Schools, Londyn (1994)
- Kurs uzdrawiania – Spiritualist Association of Great Britain (SAGB), Londyn (1993)
- Certyfikat nauczyciela – National Federation of Spiritual Healers (NFSH), Wielka Brytania (1998)
Doświadczenie zawodowe: Praktykujący uzdrowiciel od 1993 roku oraz międzynarodowy instruktor certyfikowanych kursów Spiritual Healing, przygotowujący studentów do praktyki zawodowej. Prowadził zajęcia wprowadzające z zakresu uzdrawiania duchowego dla studentów medycyny w Royal London Hospital Medical School, a także regularnie prowadzi szkolenia w Polsce.
Udział w konferencjach (wybór): Prelegent na licznych krajowych i międzynarodowych konferencjach poświęconych medycynie integracyjnej, komplementarnej i psychosomatycznej, m.in.:
- Europejskie Sympozjum Somatoterapii i Edukacji Psychosomatycznej, Uniwersytet Medyczny w Krakowie (2005)
- „Istota człowieczeństwa – prawda ludzka i cywilizacja”, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski (2008)
- „Psychiatria i sztuka” – Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Szkoleniowa, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie (2013–2015)
- Sympozjum „Medycyna przyjazna pacjentowi”, IPS i Polskie Towarzystwo Lekarskie (2012)
- „Postępy w psychosomatyce i psychoterapii”, Instytut Psychosomatyki, Warszawa (2013)
-
- Brytyjski Kongres Medycyny i Duchowości, AME International, Londyn (2013)
-
- Kongres Humanizacji Medycyny, Uniwersytet Warszawski (2022)
-
- Światowy Kongres Zdrowia, Praga (2023)
-
- Kongres Zdrowia Psychicznego, Warszawa (2024)
- Kongres Nature Clinic Academy, Kielce (2025)
- …oraz wiele innych wydarzeń poświęconych łączeniu medycyny konwencjonalnej z podejściem holistycznym
-
- Światowy Kongres Zdrowia (2025)
- SIO Europe i 12. Międzynarodowy Kongres ARTOI, Rzym (2026)
Działalność dodatkowa: Publikuje artykuły i udziela wywiadów, współpracuje z NTV, występował w Sejmie RP oraz konsultował się z Ministerstwem Zdrowia, Konfederacją Organizacji Uzdrowicielskich (CHO UK) i Koalicją TCIH. Aktywnie wspiera grupy i inicjatywy na rzecz zdrowia holistycznego i medycyny integracyjnej.
[1]https://www.who.int/publications/i/item/9789240113176
[2]Prof. Zbigniew Garnuszkiewicz: „Akupunktura we współczesnej medycynie” 1967, Wydawnictwo Amber
3Prof. Aleksander Ożarowski: Ziołolecznictwo – Poradnik dla lekarzy, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich 1976, 1980, 1982
4Andrzej Czesław Klimuszko, Clive Harris, Polish Association of Biotherapists “Biopol”
5 https://pl.wikipedia.org/wiki/Julian_Aleksandrowicz
[6]Instytutsedlaka.pl
[7]XV Europejskie Sympozjum Somatoterapii i Edukacji Psychosomatycznej odbyło się w Krakowie w 2005 roku i stanowiło prekursor powołania Komitetu ds. Medycyny Komplementarnej przy Ministerstwie Zdrowia za kadencji ministra profesora Mariusza Łapińskiego. Sympozja te były organizowane przez profesorów Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, w tym Marzannę Magdoń, Jerzego Aleksandrowicza, Henryka Gaertnera oraz Jana Łazowskiego, w ramach działalności Międzynarodowego Towarzystwa Somatoterapii. Towarzystwo wydawało kwartalnik zatytułowany „Sztuka Leczenia” („The Art of Healing”).
[8]https://www.infor.pl/akt-prawny/U04.2002.008.0000040%2Cmetryka%2Czarzadzenie-ministra-zdrowia-w-sprawie-powolania-rady-do-spraw-niekonwencjonalnych-metod-terapii
[9]Duchowe Uzdrawianie – Spiritual Healing, Antoni Przechrzta, Polskie Stowarzyszenie Uzdrowicieli Duchowych, Prezes Zarzadu, psdu.pl
[10]https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-resortowe/odwolanie-rady-do-spraw-niekonwencjonalnych-metod-terapii-33631031
[11]https://www.youtube.com/watch?v=YKCAi5pSfQ4 W dniu 4 stycznia 2018 roku, podczas posiedzenia Komisji Zdrowia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, Antoni Przechrzta, Prezes Polskiego Stowarzyszenia Uzdrowicieli Duchowych, przedstawił projekt ustawy, który umożliwiłby lekarzom praktykowanie medycyny komplementarnej bez obawy przed nękaniem przez Naczelną Izbę Lekarską. Zażądał od byłego Ministra Zdrowia przedstawienia dowodów potwierdzających jego twierdzenie, że medycyna komplementarna jest – jego zdaniem – nieskuteczna i szkodliwa.
[12]gov.pl/zdrowie Ministerstwo Zdrowia
[13]https://nil.org.pl/ Naczelna Izba Lekarska (NIL)
[14]https://www.gov.pl/web/rpp
ttps://www.facebook.com/RzecznikPrawPacjenta
https://www.facebook.com/photo?fbid=1280161434285034&set=pb.100068735678685.-2207520000
[15]https://stopnop.com.pl/
[16]Polskie Stowarzyszenie duchowych Uzdrowicieli psdu.pl
[17]https://www.zdrowiebezlekow.pl/
[18]https://jerzyzieba.com/ustawa
[19]jerzyzieba.com
[20]Strona NIL (Naczelna Izba Lekarska) – opis i kontekst historyczny:https://nil.org.pl/dokumenty/kodeks-etyki-lekarskiej
[21]https://pkd.pl/kod/86.96.z-dzialalnosc-w-zakresie-medycyny-tradycyjnej-uzupelniajacej-i-alternatywnej – PKD is an abbreviation for the Polish Classification of Activities (Polska Klasyfikacja Działalności), which is responsible for classifying business activities carried out by various types of economic entities.
[22]https://pign.pl/
[23]https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/16362a42-6583-4601-a7da-d0ed6bc39108/content
[24]https://www.who.int/publications/i/item/9789240113176
[25]https://www.tcih.org/https://tcih.org/- Traditional Complementary Integrative Health Coalition.
[26]https://stopnop.com.pl/szlachetni/
[27]https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12398957/katalog/13136259 – Historia nowego projektu ustawy UD270 („Lex Szarlatan”) od samego początku aż do momentu skierowania go do Parlamentu RP.”(18.05.2026).
28]Anna Chmiel-Pietriczenko
https://newsmed.pl/amp/12330252/lex-szarlatan-homeopatka-przestala-byc-lekarka.html
ABSTRACT AND ARTICLE
Antoni Przechrzta, M.A.
Institute of Self-Realization – Instytut Realizacji Siebie uzdrawianie.com
Polish Association of Spiritual Healers – Polskie Stowarzyszenie Duchowych Uzdrowicieli psdu.pl
biuro@uzdrawianie.com
tel. +48600587848
FB Instytut Realizacji Siebie
Complementary Meets Conventional: Poland’s Journey Toward Integrated Medicine – Challenges and Achievements in a Global Context
Introduction
Complementary and Alternative Medicine (CAM), and more broadly Traditional, Complementary and Integrative Healthcare (TCIH), is gaining increasing recognition worldwide as part of patient-centered and holistic healthcare approaches. The World Health Organization encourages the integration of traditional and complementary medicine into national health systems through the Traditional Medicine Strategy 2025–2034. In Poland, however, the development of CAM is characterized by legal uncertainty, limited systemic integration, and tensions between conventional and complementary medicine communities.
Objectives
The aim of this paper is to analyse the current status of Traditional, Complementary and Integrative Healthcare (TCIH) in Poland, identify the main legal, professional, and institutional barriers hindering its development, and present recent actions and initiatives related to the integration of CAM with the healthcare system in the European and global context.
Methods
The study is based on an analysis of legislative and regulatory changes, professional initiatives, public debates, and institutional policy concerning CAM in Poland between 2002 and 2026. Special attention is given to the activity of the Council for Non-Conventional Methods of Therapy at the Ministry of Health, the impact of European regulations following Poland’s accession to the European Union, proceedings against physicians using selected complementary methods, and initiatives of civic and professional organizations promoting integrative medicine, as well as the controversial draft bill “Lex Szarlatan,” which in practice may significantly restrict and even eliminate access to complementary and non-conventional medicine by ordering the closure of therapeutic practices and imposing severe financial penalties planned by the Patient Ombudsman.
Results
Historically, complementary medicine in Poland coexisted with academic medicine, and healing practices, acupuncture, herbal medicine, and somatotherapy were present in scientific debates and parts of educational programs. In 2002, the Ministry of Health established the Council for Non-Conventional Methods of Therapy to develop regulatory foundations for complementary therapies and cooperation between therapists and physicians.
After Poland joined the European Union, significant regulatory changes concerning natural products and non-conventional therapies were introduced. At the same time, the development of professional organisations, ethical codes, and training programs contributed to the increasing professionalization of the CAM community.
Civil society initiatives, therapeutic organizations, and parts of the medical community continue to promote integrative healthcare models. A significant event was also the introduction in January 2025 of a new EU-compliant PKD code 86.96.Z for traditional, complementary, and alternative medicine professions.
In recent years, however, pressure from state institutions regarding the status of complementary therapies has increased, including disciplinary proceedings against some physicians using TCIH methods, as well as the emergence of a draft law which, under the label of “pseudomedical practices,” may restrict and largely eliminate access to complementary medicine.
Conclusions
Integrative medicine in Poland continues to face significant regulatory, institutional, and ideological barriers. Further development in this field will require greater professionalization of CAM communities, constructive dialogue among healthcare stakeholders, transparent regulations, respect for patient autonomy, and the development of scientific research on the safety and effectiveness of complementary therapies. Poland’s experience reflects broader international tensions between conventional and complementary medicine, while also demonstrating opportunities for developing more integrative healthcare models.
Key words: Complementary and Alternative Medicine (CAM), Integrative medicine, Healthcare policy Poland, Medical regulation , WHO Traditional Medicine Strategy, Evidence-Based Medicine (EBM), Patient autonomy, Comparative health systems
Full article version
Introduction
Complementary and Alternative Medicine (CAM), and more broadly Traditional, Complementary and Integrative Healthcare (TCIH), is becoming an increasingly important element of global public health debates. In many countries, integrative medicine models are being developed to combine conventional biomedical approaches with complementary therapies aimed at improving quality of life, patient wellbeing, prevention, and holistic care. The World Health Organization has repeatedly emphasized the importance of integrating traditional and complementary medicine into national health systems, most recently in the Traditional Medicine Strategy 2025–2034[1].
In Poland, however, the development of CAM is complex and often controversial. Although complementary medicine historically coexisted with academic medicine and at times enjoyed institutional openness, in recent years it has faced increasing legal restrictions, professional marginalization, and political resistance. At the same time, public interest in natural and holistic healing methods remains high.
This article analyses the historical development, legal challenges, institutional conflicts of interests, and recent achievements of integrative medicine in Poland between 2002 and 2026.
It also discusses broader issues concerning patient autonomy, therapeutic pluralism, and the future of healthcare system integration in Europe and worldwide.
Historical background of Complementary and Non-Conventional Medicine in Poland
Before stricter pharmaceutical and medical regulations in the last decades of the 20th century, complementary medicine in Poland functioned relatively openly alongside conventional medicine. Acupuncture[2], herbal medicine[3], bioenergy therapy[4], and somatotherapy were publicly discussed and in some cases supported by universities, physicians, and medical chambers.
Conferences and scientific symposia were organized on integrative approaches to health, including somatotherapy and psychosomatics associated with Professor Julian Aleksandrowicz[5] and Professor Włodzimierz Sedlak[6], as well as later interdisciplinary debates between physicians and complementary therapists. Acupuncture and phytotherapy also appeared in medical education programs.
As a result of activities by members of the Society for Psychosomatic Education[7], on 25 July 2002 the Polish Minister of Health, Professor Mariusz Łapiński, established the Council for Non-Conventional Methods of Therapy[8]. The Council functioned as an advisory body to the Ministry of Health and was tasked with developing legal and substantive foundations for regulating complementary therapies, including:
- developing substantive assumptions for regulating non-conventional therapy methods in legal provisions, in particular:
a) criteria for conducting such activities,
b) rules and procedures for obtaining authorization to practice,
c) rules of cooperation between practitioners and physicians; - developing assumptions regarding supervision of the application of these regulations;
- initiating scientific research in non-conventional therapy methods and utilizing its results;
- performing other tasks assigned by the Minister of Health.
The establishment of this Council indicated that non-conventional and complementary medicine was at that time regarded as an area requiring both scientific reflection and legal regulation within the Polish healthcare system, with the intention of gradual integration into mainstream medicine once conditions of safety, effectiveness, and cost-efficiency were met.
Spiritual healing[9], practiced by the author of this text as a therapeutic method, was among the first approaches proposed for integration into mainstream medicine.
Unfortunatelly the Council was later dissolved[10] during the term of Minister of Health Ewa Kopacz, which symbolically marked a shift toward a more restrictive institutional approach to CAM.
The author also refers to statements by former Minister of Health Konstanty Radziwiłł during sessions of the Health Committee of the Polish Parliament, which in response to the author’s question about introducing complementary medicine into the public healthcare system in order to improve whole-person treatment and cost-effectivness, amounted to the position that neither he, nor the Ministry of Health, nor members of Polish Parliament (Sejm) would every allow it[11].
European integration and regulatory changes after 2004
Poland’s accession to the European Union in 2004 significantly changed the regulatory environment for traditional and complementary medicine. Harmonisation with European pharmaceutical regulations led to stricter requirements for herbal and medicine products.
It is considered that these regulations disproportionately favored large international pharmaceutical corporations and contributed to limiting access to inexpensive, non-invasive treatment methods. Many previously available herbal and traditional preparations, as well as Polish companies, disappeared from the market or were taken over by big corporations due to costly registration procedures and regulatory barriers.
Proponents of evidence-based medicine (EBM) increasingly emphasized biomedical standards as the only acceptable criteria for evaluating therapies. Critics from the CAM community viewed this process as a monopolization of medical discourse and marginalization of complementary therapies, regardless of existing scientific research on selected methods.
A clear trend began to emerge toward symptom-based treatment and the heavy advertising of drugs across television and other media, which remains highly relevant today in Poland.
Institutionalisation of complementary medicine
Despite institutional resistance, the development of professional organizations, ethical codes, and training programs contributed to increased organization and professionalization of the CAM community in Poland.
Organizations representing spiritual healers, naturopaths, bioenergy therapists, herbalists, and integrative therapists began promoting ethical standards, education systems, and cooperation between practitioners. These efforts aimed to distinguish professional complementary medicine from dishonest or unsafe practices while supporting patient rights and legal recognition of the field.
However, there was no real institutional engagement in this cooperation. The dominant message from the Ministry of Health[12], the Supreme Medical Chamber[13], and the Patient Ombudsman[14] was that there is only one medicine—based on scientific evidence as interpreted by the Supreme Medical Chamber. Scientific findings, clinical observations, and patient reports regarding complementary therapies were often disregarded.
A significant role in advocating for physicians who lost their license for using complementary or non-conventional medicine is played by the Stop-NOP[15] Foundation and its president Justyna Socha.
The Polish Association of Spiritual Healers[16] became one of the organizations actively promoting dialogue between complementary and conventional medicine, based on presenting safe procedures and principles of cooperation with academic medicine. It was emphasized that medical diagnosis remains the responsibility of physicians, and therapists do not override medical recommendations or interfere with conventional treatment decisions.
Conferences, educational festivals, and social initiatives on integrative health and prevention were organized, including events such as health festivals and conferences titled “Health Without Medicines (Zdrowie bez Leków)[17].”
In 2018, the author of this text submitted a proposed amendment to the “Act on the Professions of Physician and Dentist,[18]” prepared by Jerzy Zięba[19], to the Prime Minister’s Office, the Minister of Health, and the Health Committee of the Polish Parliament. The proposal aimed to allow physicians to use complementary and non-conventional medical methods with the informed consent of the patient, without the risk of disciplinary action by medical courts. Unfortunately, the bill was never debated.
Currently, the Code of Medical Ethics[20] and the position of the medical chambers restrict physicians from cooperating with complementary medicine practitioners or recommending and prescribing complementary therapies.
A significant event was also the introduction in January 2025 of a new EU-compliant PKD code 86.96.Z for traditional, complementary, and alternative medicine professions[21].
Recently, the Chamber of Naturopathic Professionals[22] was also registered to provide legal protection for CAM practitioners and support professional standards of therapeutic services.
WHO strategy and the Polish debate
The World[23] Health Organization has repeatedly recognized traditional and complementary medicine as an important element of health policy. The Traditional Medicine Strategy 2014–2023[24] and the new 2025–2034 strategy emphasize integration based on scientific evidence, safety, professional education, and patient-centered care.
However, WHO recommendations on integrative medicine remain largely absent from mainstream public debate and health policy in Poland. Representatives of medical institutions often emphasize that only conventional medicine constitutes “real medicine,” while complementary therapies are sometimes equated with pseudoscience or fraud, despite the fact that many have scientific studies, clinical observations, and long-term therapeutic practice.
This polarized narrative makes constructive dialogue on safe and responsible integration models more difficult.
Significant support in addressing the issues discussed is provided by the TCIH Coalition[25], an international network that connects the WHO, policymakers, and healthcare organizations to support the integration of traditional, complementary, and integrative medicine into mainstream health systems.
Contemporary regulatory and legislative conflicts
In recent years, at least 114 physicians have been subject to disciplinary proceedings or have lost their right to practice medicine for using complementary and alternative methods, or for publicly expressing reservations about certain medical procedures, particularly during the COVID-19 pandemic[26].
In 2025, a draft law known as “Lex Szarlatan” (UD207)[27]was introduced, along with increasing main stream media attacks and actions by state institutions such as the Patient Ombudsman directed against complementary therapy practices. In May 2026, the bill was submitted by the government to Polish Parliament.
There is concern that if the “Lex Szarlatan” law came into force, it could threaten the practice of tens of thousands of therapists in Poland, as well as physicians wishing to treat according to the latest medical knowledge that may not fully align with interpretations of EBM presented by the Supreme Medical Chamber or the Patient Ombudsman.
In such cases, a physician or therapist could be ordered to immediately cease practice and be punished with immediate enforceability, with appeal possible only afterward.
This law does not clearly define what will be considered pseudomedicine, which critics argue may lead to discretionary administrative decisions. Concerns also include the potential extension of sanctions to individuals involved in health and prevention outside the dominant biomedical model, including therapists and journalists promoting healthy lifestyles.
In May 2026, physician and homeopath Dr. Hanna Chmiel-Pietriczenko[28], with over thirty years of clinical practice, received a decision from the Patient Ombudsman ordering the immediate cessation of homeopathic practice, on the grounds that homeopathy allegedly violates the collective interests of patients.She intended to renounce her medical license in order to practice only homeopathy, but the Medical Chamber did not agree. The case is to be decided by a court[29].
Such actions lead to intimidation of physicians and CAM practitioners and create distrust among patients using natural and integrative therapies. In the view of CAM communities, this may lead to the mass closure of traditional, complementary, and integrative therapy practices and further strengthen the position of large pharmaceutical companies, thereby limiting treatment choice and recovery opportunities for the patients.
In the opinion of critics of the current healthcare model, the effectiveness of treatment in Poland’s mainstream medical system should also be analyzed, as it often focuses on symptomatic treatment and pharmacotherapy with side effects. At the same time, healthcare expenditures continue to rise, while overall improvements in public health remain limited. In 2005, total healthcare expenditure in Poland was approximately 45–50 billion PLN (12 bilion EUR), while in 2025 it exceeded 300 billion PLN (75 bilion EUR)(according to Statistics Poland), representing a sixfold increase without a corresponding visible improvement in population health.
International regulatory models (selected)
In Germany, the Heilpraktikergesetz system allows licensed naturopaths to diagnose and treat after passing a state exam. In Switzerland, a federal diploma system (TCM, Ayurveda, homeopathy, European traditional medicine, TCIM is written in the Constitution) operates with insurance reimbursement structures. In Austria, practice requires a state license (Konzession) after a medical exam. The United Kingdom relies on professional organizations and registers, with statutory protection for selected professions. The Netherlands applies the WKKGZ Act (2016), focusing on quality and documentation rather than prohibiting methods. Belgium’s Colla Act (1999) formally recognized several complementary methods. In France, practice is legal with regulated medicinal products. India operates the AYUSH Ministry integrating traditional systems into public healthcare. The Czech Republic and Hungary use minimal regulation models with registration and limited requirements.
Conclusion
Integrative medicine in Poland faces significant legal, institutional, and business-related challenges. At the same time, the development of professional organizations, social initiatives, public debate, and new formal solutions indicates the growing importance of complementary medicine as a social and health phenomenon.
Further development will require greater organization of CAM communities, cooperation with patient organizations and the media, the creation of clear messaging supported by scientific research and clinical observations, constructive dialogue among healthcare stakeholders, transparent regulation, respect for patient autonomy, and recognition of therapeutic pluralism.
Poland’s experience reflects broader international tensions between conventional and complementary medicine, while also showing the potential for developing more integrative healthcare models.
Antoni Przechrzta | Instytut Realizacji Siebie
: • MA in Fine Arts – Academy of Fine Arts, Kraków and the Academy of Fine Arts, Vienna (1987) • Postgraduate Diploma in Sculpture – Royal Academy Schools, London (1994) • Healing Training Course – Spiritualist Association of Great Britain (SAGB), London (1993) • Teacher Training Certification – National Federation of Spiritual Healers (NFSH), UK (1998)
Professional Background:
Practicing healer since 1993 and international instructor of certified Spiritual Healing courses, preparing students for professional practice.Delivered “Introduction to Spiritual Healing” sessions to medical students at Royal London Hospital Medical School, and conducts regular training in Poland. Conference Participation (Selection): Presented at numerous national and international conferences on integrative, complementary, and psychosomatic medicine,including: • European Symposium of Somatotherapy and Psychosomatic Education, Medical University of Kraków (2005) • “The Essence of Humanity – Human Truth and Civilization”, University of Warmia and Mazury (2008) • “Psychiatry and Art” – International Scientific and Training Conference, Pedagogical University of Kraków (2013–2015) • “Patient-Friendly Medicine” Symposium, IPS and Polish Medical Association (2012) • “Advances in Psychosomatics and Psychotherapy”, Institute of Psychosomatics, Warsaw (2013) • 4th British Congress on Medicine and Spirituality, AME International, London (2013) • 1st Congress on the Humanization of Medicine, University of Warsaw (2022) • 3rd World Health Congress, Prague (2023) • 4th Mental Health Congress, Warsaw (2024) • Nature Clinic Academy Congress, Kielce (2025) …and many other events focused on bridging mainstream and holistic approaches to healthcare. • 4th World Health Congress (2025) • SIO Europe and 12th International ARTOI Congress , Rome (2026)
- Additional Activities: Involved in publishing articles andinterviews, collaborating with NTV, presenting in the Polish Parliament, consulting with the Ministry of Health, the Confederation of Healing Organizations (CHO UK) and TCIH Coalition. Actively supports holistic health and integrative medicine advocacy groups and initiatives.
[1]https://www.who.int/publications/i/item/9789240113176
[2]Prof. Zbigniew Garnuszkiewicz: „Akupunktura we współczesnej medycynie” 1967, Wydawnictwo Amber
[3] Prof. Aleksander Ożarowski: Ziołolecznictwo – Poradnik dla lekarzy, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich 1976, 1980, 1982,
[4]Andrzej Czesław Klimuszko, Clive Harris, Polish Association of Biotherapists “Biopol”
[5]https://pl.wikipedia.org/wiki/Julian_Aleksandrowicz
[6]Instytutsedlaka.pl
[7]The 15th European Symposium of Somatotherapy and Psychosomatic Education took place in Kraków in 2005 and was a precursor to the establishment of the Committee for Complementary Medicine at the Ministry of Health under Minister Professor Mariusz Łapiński. These symposia were organized by professors of the Collegium Medicum of the Jagiellonian University, including Marzanna Magdoń, Jerzy Aleksandrowicz, Henryk Gaertner, and Jan Łazowski, within the framework of the International Association of Somatotherapy. The association published a quarterly journal titled “Sztuka Leczenia” (“The Art of Healing”).
[8]https://www.infor.pl/akt-prawny/U04.2002.008.0000040%2Cmetryka%2Czarzadzenie-ministra-zdrowia-w-sprawie-powolania-rady-do-spraw-niekonwencjonalnych-metod-terapii
[9] Duchowe Uzdrawianie – Spiritual Healing, Antoni Przechrzta, Polish Association of Spiritual Healers, Chair, psdu.pl
[10] https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-resortowe/odwolanie-rady-do-spraw-niekonwencjonalnych-metod-terapii-33631031
[11]https://www.youtube.com/watch?v=YKCAi5pSfQ4 On 4 January 2018, during a meeting of the Health Committee of the Parliament of the Republic of Poland, Antoni Przechrzta, President of the Polish Association of Spiritual Healers, presented a draft bill that would allow physicians to practice complementary medicine without fear of being harassed by the Supreme Medical Chamber (Naczelna Izba Lekarska). He demanded that the former Minister of Health provide evidence supporting the claim that, in his view, complementary medicine is ineffective and harmful.
[12] gov.pl/zdrowie Polish Ministry of Health
[13]https://nil.org.pl/ Naczelna Izba Lekarska (NIL)
[14]https://www.facebook.com/RzecznikPrawPacjentahttps://www.facebook.com/photo?fbid=1280161434285034&set=pb.100068735678685.-2207520000
[15]https://stopnop.com.pl/
[16]Polskie Stowarzyszenie duchowych Uzdrowicieli psdu.pl
[17]https://www.zdrowiebezlekow.pl/
[18]https://jerzyzieba.com/ustawa
[19]jerzyzieba.com
[20] https://nil.org.pl/dokumenty/kodeks-etyki-lekarskiej
[21]https://pkd.pl/kod/86.96.z-dzialalnosc-w-zakresie-medycyny-tradycyjnej-uzupelniajacej-i-alternatywnej – PKD is an abbreviation for the Polish Classification of Activities (Polska Klasyfikacja Działalności), which is responsible for classifying business activities carried out by various types of economic entities.
[22]https://pign.pl/
[23]https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/16362a42-6583-4601-a7da-d0ed6bc39108/content
24]https://iris.who.int/items/72a7bdbd-471b-4859-90e0-5f05d81c275c
[25]https://www.tcih.org/https://tcih.org/- Traditional Complementary Integrative Health Coalition.
[26]https://stopnop.com.pl/szlachetni/
[27]https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12398957/katalog/13136259 – Here is the history of the new legislation (Lex Szarlatan” from the beginning to the moment when it was referred to the Polish Parliament (18.05.2026).
[28] Link to information and docuents https://www.facebook.com/share/p/18jLPeXkg4/?mibextid=wwXIfr
[29]Anna Chmiel-Pietriczenko
https://newsmed.pl/amp/12330252/lex-szarlatan-homeopatka-przestala-byc-lekarka.html